Gród słowiański: jak budowano wały i dlaczego Biskupin nim nie jest
Gród słowiański to obwarowana osada, której najważniejszym elementem był wał, a o jego kształcie decydowała konstrukcja drewniana ukryta w środku nasypu. Biskupin bywa błędnie utożsamiany z grodem słowiańskim, co prowadzi do częstej pomyłki. Czy to najsłynniejsze stanowisko archeologiczne tego rodzaju rzeczywiście należy do kultury Słowian? Wyjaśniamy poniżej, jak wyglądał wał, jak różniły się jego typy i skąd bierze się ta pomyłka.
Czym były grody w okresie słowiańskim?
W starszym okresie słowiańskim przeważały duże grody, a powierzchnia ich wnętrza wynosiła od 0,5 do 4 hektarów. Taki obszar mógł pomieścić zabudowę i otwartą przestrzeń wewnątrz obwarowań, a granicę wyznaczał właśnie wał. Nie był to zwykły kopiec usypany z ziemi. Jego wnętrze wzmacniało drewno, które utrzymywało nasyp w ryzach i nadawało mu stabilność.
Ten typ osady budowano według określonych rozwiązań technicznych. Archeolodzy rozróżniają przede wszystkim dwa z nich, czyli konstrukcję skrzyniową i przekładkową. Różnią się one sposobem ułożenia drewna, a ta różnica decyduje o wyglądzie całego wału.
Konstrukcja skrzyniowa i wał przekładkowy
Konstrukcja skrzyniowa przypomina rząd dużych komór z drewna, które wypełniano ziemią lub gliną. Każda taka skrzynia pełniła rolę formy, więc nasyp trzymał się w jednym miejscu.
Wał przekładkowy opiera się na innej zasadzie. Drewno układano warstwami, jedna nad drugą, a nie w zamkniętych komorach. Przykładem jest zachodni wał Ostrowa Lednickiego, gdzie rozpoznano 22 poziomy konstrukcyjne spalonego drewna. Był to układ przekładkowy jednokierunkowy, prostopadły do biegu wału. Oznacza to, że elementy drewniane leżały w poprzek, a nie wzdłuż linii obwarowania.
W innym odcinku wału Ostrowa Lednickiego budowniczowie postąpili nieco inaczej. U podstawy leżała warstwa faszyny i iłu, a na niej stały konstrukcje przekładkowe o szerokości około 10 metrów. Widać stąd, że odcinki wałów w tym samym miejscu różniły się budową, na przykład podstawą z faszyny i iłu oraz szerokością konstrukcji. Oba miały jednak układ przekładkowy, więc nie jest to przykład łączenia typu skrzyniowego z przekładkowym.
Dlaczego wiele wałów zachowało się jako spalone drewno?
Wiele wałów zachowało się jako spalone drewno, co wskazuje na pożary. Badacze trafiają więc na zwęglone elementy konstrukcji, które pozwalają odtworzyć układ belek. Dzięki temu możliwe stało się policzenie poziomów w wale Ostrowa Lednickiego. Ślady ognia są zatem ważnym źródłem wiedzy o tym, jak wyglądał wał, choć sama przyczyna zniszczenia bywa osobnym pytaniem.
Biskupin nie jest grodem słowiańskim
Biskupin liczy sobie blisko 2800 lat, więc jest starszy od grodów słowiańskich i nie należy do tej kultury. Skrót myślowy „Biskupin to gród słowiański” jest zatem błędny. To odrębne stanowisko z innej epoki, które nie ma bezpośredniego związku ze Słowianami.
Ta pomyłka bierze się z popularności tego miejsca. Biskupin odwiedza rocznie nawet około 200 tysięcy osób, więc dla wielu z nich jest to pierwszy kontakt z dawną osadą obronną. Skojarzenie jest zrozumiałe, ale prowadzi do pomieszania epok. Kto chce poznać wały grodu słowiańskiego, powinien sięgnąć po inne przykłady, takie jak Ostrów Lednicki, gdzie widać konstrukcje opisane wyżej.
Co warto zapamiętać?
W naszym zestawieniu różnica jest prosta. Wał skrzyniowy tworzą drewniane komory wypełnione ziemią lub gliną, a przekładkowy powstaje z drewna układanego warstwami. Odcinki wałów Ostrowa Lednickiego pokazują, że nawet przy tym samym układzie przekładkowym budowa mogła się różnić. Biskupin, choć bardzo znany, jest starszy i pochodzi z innej kultury, więc nie służy jako przykład słowiańskiego budownictwa obronnego. Zapraszamy do porównania tych dwóch typów konstrukcji przy kolejnej lekturze o dawnych obwarowaniach.